Nhiều doanh nghiệp vẫn hỏi một câu quen thuộc: hợp đồng có bắt buộc phải đóng dấu không, và chữ ký số có thay được con dấu không. Câu trả lời phụ thuộc loại văn bản, thoả thuận của hai bên và quy định pháp luật. Bài này giúp bạn phân biệt vai trò của con dấu, chữ ký tay và chữ ký số, rồi chọn cách ký phù hợp.

Con dấu hiện nay có vai trò gì

Theo quy định hiện hành về doanh nghiệp, doanh nghiệp tự quyết định hình thức, số lượng và nội dung con dấu, và không còn phải thông báo mẫu dấu cho cơ quan đăng ký. Điều đó không có nghĩa con dấu hết ý nghĩa: nhiều hợp đồng, văn bản hành chính và giao dịch với ngân hàng, cơ quan nhà nước vẫn yêu cầu hoặc quen dùng con dấu.

Điều quan trọng là điều lệ công ty cần quy định rõ việc quản lý và sử dụng con dấu, ai được giữ và ai được quyết định đóng dấu. Con dấu bị lạm dụng là một trong những rủi ro nội bộ thường gặp ở doanh nghiệp nhỏ.

Quầy tiếp khách của văn phòng
Con dấu và hồ sơ gốc nên được cất giữ có kiểm soát.

Chữ ký tay và chữ ký số

Chữ ký tay của người có thẩm quyền là cách ký truyền thống và vẫn có giá trị trong hầu hết giao dịch. Chữ ký số là dạng chữ ký điện tử dựa trên chứng thư số do tổ chức cung cấp dịch vụ cấp. Theo luật về giao dịch điện tử, hợp đồng điện tử có chữ ký số hợp lệ có giá trị pháp lý tương đương hợp đồng giấy có chữ ký tay, miễn là đáp ứng điều kiện về chứng thư và về độ tin cậy.

Chữ ký số đặc biệt tiện cho hợp đồng ký từ xa, hoá đơn điện tử, hồ sơ thuế và hải quan. Tuy vậy, hai bên cần thoả thuận chấp nhận hình thức này trong hợp đồng hoặc trước khi ký, để không có bên nào sau này phản đối.

Khi nào nên dùng cách nào

  • Hợp đồng giao dịch thông thường: chữ ký của người có thẩm quyền, có thể kèm dấu theo thông lệ hai bên.
  • Hợp đồng ký từ xa: chữ ký số hợp lệ, kèm thoả thuận chấp nhận hợp đồng điện tử.
  • Hồ sơ thuế, hoá đơn, hải quan: chữ ký số theo quy định của từng hệ thống.
  • Hồ sơ ngân hàng và cơ quan nhà nước: tuân theo hướng dẫn riêng của từng nơi, có nơi vẫn cần dấu.

Điều cốt lõi là ai có thẩm quyền ký, không phải chỉ là có dấu hay không.

Kiểm tra thẩm quyền của người ký

Một hợp đồng ký bởi người không có thẩm quyền có thể bị tranh chấp về hiệu lực, dù đã có dấu hay chữ ký số. Hãy kiểm tra người ký là người đại diện theo pháp luật hay người được uỷ quyền bằng văn bản còn hiệu lực, và phạm vi uỷ quyền có bao gồm loại giao dịch đang ký không. Với giao dịch lớn, nên yêu cầu bản sao quyết định của cấp có thẩm quyền như hội đồng thành viên hay hội đồng quản trị.

Khi bên kia gửi hợp đồng điện tử, hãy kiểm tra chứng thư số còn hạn, chữ ký hiển thị hợp lệ và tên người ký khớp với thông tin pháp lý của công ty.

Hai người bắt tay sau buổi làm việc
Ký đúng thẩm quyền quan trọng hơn hình thức dấu hay chữ ký số.

Lưu trữ và bảo mật

Hợp đồng ký số cần được lưu ở nơi an toàn cùng tệp gốc có chữ ký và nhật ký xác thực nếu có. Chứng thư số và thiết bị lưu khoá cần được bảo quản như con dấu: không giao cho nhiều người, đổi mật khẩu khi nhân sự thay đổi và thu hồi khi người giữ nghỉ việc. Với con dấu, nên có sổ theo dõi ngày giờ và người đề nghị đóng dấu.

Nếu bạn đang soạn hoặc rà soát hợp đồng, hãy xem dịch vụ soạn thảo và rà soát hợp đồng và bài năm điều cần kiểm tra khi thuê văn phòng. Quy định về chữ ký số và con dấu được cập nhật thường xuyên; hãy kiểm tra trước khi áp dụng.

Không gian làm việc chung có bàn dài
Quy trình ký duyệt rõ ràng giúp mọi hợp đồng đến đúng người có thẩm quyền.

Quy trình ký duyệt nội bộ gợi ý

Nhiều rủi ro về hợp đồng phát sinh từ quy trình nội bộ lỏng lẻo hơn là từ hình thức dấu hay chữ ký. Một quy trình đơn giản gồm bốn bước: bộ phận đề xuất lập hợp đồng và đề nghị, pháp chế hoặc luật sư rà soát, kế toán xem phần thanh toán và thuế, rồi người có thẩm quyền ký duyệt. Chỉ sau khi đủ các bước mới đóng dấu hoặc ký số.

Với doanh nghiệp nhỏ, các vai trò này có thể do một vài người kiêm nhiệm, nhưng nên ghi lại ai đã xem và ai đã duyệt. Việc này giúp bạn truy lại khi cần, đồng thời hạn chế tình trạng hợp đồng bị ký ngoài ý muốn của người quản lý.

Những rủi ro với chữ ký số

Chữ ký số gắn với thiết bị và mật khẩu, nên rủi ro lớn nhất là bị lộ hoặc bị dùng sai. Nếu thiết bị bị mất hoặc nhân viên giữ khoá nghỉ việc mà không thu hồi, người khác có thể ký thay doanh nghiệp. Hãy đặt quy định về người giữ, cách bảo quản, nhật ký sử dụng, và thu hồi hay đổi chứng thư ngay khi có thay đổi nhân sự hoặc nghi ngờ bị lộ.

Ngoài ra, chữ ký số có thời hạn. Chứng thư hết hạn sẽ không còn hợp lệ cho các văn bản ký sau thời điểm đó, nhưng văn bản đã ký khi còn hiệu lực vẫn có giá trị nếu được lưu giữ đúng cách. Hãy đặt lịch nhắc gia hạn trước khi hết hạn ít nhất một tháng để không bị gián đoạn khai thuế và ký hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp từ doanh nghiệp nhỏ

Doanh nghiệp có bắt buộc phải có con dấu không? Theo quy định hiện hành về doanh nghiệp, doanh nghiệp tự quyết định hình thức, số lượng và nội dung con dấu, và có thể không dùng con dấu nếu điều lệ không yêu cầu. Tuy nhiên, nhiều đối tác, ngân hàng hoặc cơ quan vẫn quen yêu cầu bản có dấu, nên bạn nên hỏi trước về yêu cầu cụ thể của từng nơi.

Hợp đồng ký số có cần in ra đóng dấu nữa không? Nếu hai bên đồng ý giao kết bằng phương thức điện tử và chữ ký số hợp lệ, thông thường không cần in thêm. Dù vậy, để tránh hiểu lầm, hãy ghi trong hợp đồng rằng hai bên chấp nhận giao kết điện tử và mỗi bên giữ một bản điện tử có chữ ký số.

Nếu đối tác chỉ gửi bản quét có dấu thì sao? Bản quét có thể là bằng chứng tham khảo, nhưng giá trị chứng minh thường kém hơn bản gốc hoặc bản ký số. Với hợp đồng giá trị lớn, hãy yêu cầu bản gốc hoặc bản ký số, và chỉ chấp nhận bản quét khi đã xác nhận người ký có thẩm quyền.

Nếu người đại diện nghỉ việc, chữ ký số cũ còn dùng được không? Về nguyên tắc, chữ ký số gắn với chứng thư của tổ chức hoặc cá nhân tuỳ loại, vì vậy khi thay người đại diện cần rà lại loại chứng thư, cập nhật thông tin hoặc đăng ký mới. Việc này nên làm cùng lúc với thủ tục thay đổi người đại diện để không gián đoạn khai thuế và ký hợp đồng.

Nếu bạn cần rà soát một trường hợp cụ thể, hãy đặt lịch để luật sư đọc hồ sơ trước khi quyết định.