Hai nhóm lao động mà doanh nghiệp nhỏ hay lúng túng khi tham gia bảo hiểm là người thử việc và người làm thời vụ. Làm sai có thể dẫn tới truy thu, tiền chậm đóng và tranh chấp quyền lợi. Bài này giải thích ai phải tham gia, ai đóng bao nhiêu và hồ sơ cần lưu, theo quy định chung hiện hành.
Thử việc có phải đóng bảo hiểm không
Khi hai bên ký hợp đồng thử việc riêng, thời gian thử việc thường chưa thuộc diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, vì hợp đồng thử việc chưa phải hợp đồng lao động. Tuy vậy, nếu nội dung thử việc được ghi ngay trong hợp đồng lao động, quan hệ lao động được xác lập từ đầu và nghĩa vụ đóng bảo hiểm tính từ ngày hợp đồng có hiệu lực.
Vì vậy, cách ghi trong văn bản có ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động. Hãy thống nhất cách ghi từ đầu và nói rõ cho người lao động biết thời gian nào đóng, thời gian nào chưa đóng. Bạn có thể xem thêm bài về hợp đồng thử việc.

Lao động thời vụ và hợp đồng ngắn hạn
Quy định mới về bảo hiểm xã hội mở rộng diện bắt buộc đến người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên. Điều này có nghĩa là người làm thời vụ có hợp đồng từ một tháng thường thuộc diện phải tham gia, trong khi hợp đồng dưới một tháng thường không. Cách xác định thời hạn hợp đồng vì thế rất quan trọng.
Một số doanh nghiệp ký nhiều hợp đồng ngắn liên tiếp cho cùng một người để né nghĩa vụ đóng bảo hiểm. Cách làm này tiềm ẩn rủi ro lớn, vì cơ quan bảo hiểm có thể xem xét bản chất quan hệ lao động và yêu cầu truy đóng. Nếu công việc thực sự kéo dài, hãy ký hợp đồng phù hợp ngay từ đầu.
Ai đóng và đóng bao nhiêu
Bảo hiểm gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp, một phần do người sử dụng lao động đóng, một phần do người lao động đóng và được trừ vào lương. Theo tỷ lệ chung hiện hành, người sử dụng lao động đóng khoảng hai mươi mốt phẩy năm phần trăm và người lao động khoảng mười phẩy năm phần trăm mức tiền lương làm căn cứ đóng, chưa kể các khoản đặc thù.
- Bảo hiểm xã hội: gồm các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí và tử tuất.
- Bảo hiểm y tế: người lao động được khám, chữa bệnh theo thẻ bảo hiểm.
- Bảo hiểm thất nghiệp: hỗ trợ người lao động khi mất việc, theo điều kiện thời gian đóng.
Tỷ lệ và mức trần có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên kế toán cần cập nhật bảng tính lương theo quy định mới nhất.

Mức lương làm căn cứ đóng
Tiền lương làm căn cứ đóng không chỉ là lương cơ bản mà còn gồm các khoản phụ cấp có tính chất thường xuyên ghi trong hợp đồng. Doanh nghiệp không được khai thấp hơn thực tế bằng cách tách lương thành nhiều khoản không đóng bảo hiểm. Việc này vừa thiệt cho người lao động khi tính các chế độ, vừa là hành vi có thể bị xử phạt.
Với lao động có mức lương thấp hơn mức tối thiểu theo quy định, doanh nghiệp cần tính lại để đảm bảo mức đóng tối thiểu của vùng. Hãy kiểm tra lại mức này mỗi khi có điều chỉnh.
Đóng bảo hiểm đúng mức lương thực tế là cách tự bảo vệ cả công ty lẫn người lao động.
Hồ sơ cần lập và lưu
Hồ sơ tham gia gồm hợp đồng lao động, danh sách tham gia, tờ khai đăng ký và các giấy tờ cá nhân cần thiết. Khi có thay đổi tăng, giảm lao động hoặc điều chỉnh mức lương, doanh nghiệp phải báo trong thời hạn quy định để kịp điều chỉnh. Mỗi tháng nên đối chiếu bảng lương, danh sách đóng bảo hiểm và số tiền đã nộp.
Nếu chậm đóng hoặc đóng thiếu, doanh nghiệp phải nộp phần còn thiếu kèm tiền lãi tính theo ngày chậm, và có thể bị xử phạt hành chính. Với những trường hợp kéo dài, hậu quả còn ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động khi nghỉ ốm, thai sản hay thất nghiệp.
Trước khi người lao động nghỉ việc
Khi chấm dứt hợp đồng, doanh nghiệp cần báo giảm lao động kịp thời, chốt thời gian đóng và trả sổ hoặc giấy xác nhận cho người lao động. Việc này giúp người lao động hưởng bảo hiểm thất nghiệp hoặc tiếp tục đóng ở nơi mới. Bạn có thể xem dịch vụ tư vấn pháp lý thường xuyên nếu muốn có người nhắc những mốc như vậy.
Tỷ lệ, mức trần và diện bắt buộc có thể thay đổi, nên hãy kiểm tra quy định đang áp dụng khi tính lương.

Những tình huống thường gặp
- Người làm hai nơi cùng lúc: mỗi nơi có hợp đồng lao động thuộc diện bắt buộc đều phải đóng, người lao động có thể tham gia ở cả hai nơi theo hướng dẫn của cơ quan bảo hiểm.
- Người làm thời vụ nhận lương theo ngày: nếu có hợp đồng lao động đủ điều kiện thời hạn thì vẫn tính vào diện bắt buộc, không phụ thuộc cách trả lương.
- Người nghỉ không lương dài ngày: thời gian nghỉ không lương liên tục từ một mức theo quy định thường không đóng bảo hiểm, cần thông báo cho cơ quan bảo hiểm.
- Người nước ngoài làm việc tại Việt Nam: một số nhóm thuộc diện phải tham gia, theo điều kiện về giấy phép lao động và hợp đồng.
Doanh nghiệp nên làm gì ngay
Hãy lập bảng liệt kê toàn bộ người lao động, loại hợp đồng, thời hạn, mức lương và tình trạng đóng bảo hiểm. Đối chiếu với danh sách bên cơ quan bảo hiểm để xem còn ai chưa tham gia hoặc đóng chưa đúng mức. Việc này nên được làm mỗi quý, và luôn làm trước khi có thanh tra hoặc khi người lao động hỏi về quyền lợi.
Nếu phát hiện còn thiếu, hãy chủ động đóng bổ sung thay vì chờ bị truy thu; mức xử lý cho doanh nghiệp tự khắc phục thường nhẹ hơn nhiều so với khi bị phát hiện.
Cuối cùng, hãy trao đổi minh bạch với người lao động ngay từ lúc nhận việc: họ sẽ đóng bao nhiêu, công ty đóng bao nhiêu, thời điểm bắt đầu đóng và quyền lợi nhận được. Người lao động hiểu rõ thường ít khiếu nại hơn, và doanh nghiệp cũng có bằng chứng đã giải thích đầy đủ nếu sau này có tranh chấp về khoản khấu trừ trong bảng lương.
Nếu bạn cần rà soát một trường hợp cụ thể, hãy đặt lịch để luật sư đọc hồ sơ trước khi quyết định.




